آشنایی با شهرستان اسفراین	تاریخ و اماکن تاریخی اسفراین	پارک ملّی سالوک و ساریگل
مشاهیر اسفراین	روستای پلکانی روئین	كشتي باچوخه (پهلوانی) در اسفراین

معرفی پارک ملّی سالوک

منطق سالوک با مساحتی در حدود 1700 هکتار به علت ویژگی های جغرافیایی، پوشش گیاهی متراکم و تنوع گونه های گیاهی و جانوری و بخصوص حیات وحش، از ویژگی های زیست محیطی با ارزشی برخوردار است.

این منطقه در موقعیت جغرافیایی 57 درجه و 4 دقیقه تا 57 درجه و 18 دقیقه طول شرقی و 37 درجه و 8 دقیقه تا 37 درجه 15 دقیقه عرض شمالی قرار دارد. دره های بید، توی و زاری همراه با چشمه  ها و چشم انداز های بسیار زیبا، جلوه های کم نظیری از طبیعت و تنوع را ایجاد نموده اند.

این منطقه زیستگاه جانورانی نظیر بز کوهی، قوچ اوریال و غزال بوده علاوه بر آنها جانوران درنده نظیر پلنگ، کفتار، گرگ و گربه وحشی در آن مشاهده شده اند. پرندگان منطقه شامل عقاب طلایی، شاهین، کرکس، کبک و باز هستند. پارک ملّی و منطقه حفاظت شده سالوک به لحاظ پتانسیل های طبیعی و ویژگی های جغرافیایی و اکولوژیکی از زیبا ترین مناطق استان بشمار می آید. مناظر طبیعی و چشم انداز های جذاب و تنوع گونه های گیاهی آن را به زیستگاهی برای انواع پرندگان، خزندگان و پستانداران تبدیل نموده که قوچ اوریال و کل و بز مهمترین آنها هستند. این منطقه هر ساله میزبان گروه های زیادی از دانشجویان، محققین و گردشگرانی است که قصد بر خورداری و بهره برداری از طبیعت زیبا را دارند.

تاريخچه پارك ملي و منطقه حفاظت شده سالوك

پیشرفت تکنولوژی و به به موازات آن استفاده غیر عاقلانه از مواهب طبیعت لطمات شدیدی را بر پیکره طبیعت و محیط زیست انسانی وارد نموده است. این حرکت نابخردانه که بدون توجه به اصول بهره وری پایدار و اصل پایداری اکوسیستم ها مسیر خود را طی نموده تاکنون منجر به نابودی تعداد زیادی از گونه های گیاهی و جانوری گشته است. آگاهی از پیامدهای خطرناک محیط زیست کشورهای جهان را بر آن داشت تا نسبت به این مسئله حساسیت نشان دهند و مناطقی از خاک کشور خود را به منظور حفظ و بقایای گونه های گیاهی و جانوری تحت کنترل و حفاظت قرار دهند که مناطق حفاظت شده و پارکهای ملی از این گونه می باشند. اگر چه قرق کردن مناطقی از هر کشور از گذشته های دور تحت عنوان نخجیرهای اختصاصی سلاطین و ملوک مطرح بوده و تحت کنتل و حفاظت قرار می گرفته است، ولی آنچه که امروز انسان را واداشته تا این مناطق را کنترل نماید نه فقط بحث شکار و سود جویی مطرح می باشد بلکه هدف عالی تر آن حفاظت از این گونه ها استکه امروز در سایه تکنولوژی پیشرفته موجود شدیداً آسیب پذیر گشته است. منطقه حفاظت شده سالوک نیز بر همین اساس از سال 1352 تحت حفاظت قرار گرفته است. این منطقه که با حدود 17000 هکتار مساحت در شمال غربی شهر اسفراین واقع شده است از نظر تاریخی نیز دارای بعضی آثار با ارزش می باشد که بصورت قلعه های باستانی مربوط به قبل و بعد از اسلام دیده می شود. از بهترین این اثرها می توان از قلعه معروف به سالوک یا صعلوک در شمال غربی منطقه نام برد که در انتهای درّه زاری و بر فراز صخره های صعب العبور سالوک بنا گشته است به این اثر که به عنوان یک دژ نظامی از آن بهره برداری می شده است، در زمان حمله مغول مورد تاخت و تاز قرار گرفت ولی علارغم تلاش زیاد موفق به تسخیر آن نشدند. این منطقه که از نظر تیپ های گیاهی و گونه های جانوری از تنوع مطلوبی برخوردار بوده است پس از شناسایی و معرفی به استناد مصوبه شماره 48 مورخ 20/09/1352 شورایعالی حفاظت محیط زیست بعنوان منطقه حفاظت شده سالوک رسماً آگهی می گردد. از آن تاریخ تاکنون منطقه شاهد تحولات مثبتی در روند افزایش گونه های گیاهی و جانوری بوده، بگونه ای که امروز یکی از مناطق شاخص نه تنها در استان بلکه در سطح کشور می باشد.

 محیط طبیعی سالوک

منطقه سالوک از نظر ژئومورفولوژی به دو واحد کوهستان و دشت تقسیم می شود 2/3 وسعت منطقه را مناطق کوهستانی و حدود1/3  آن را دشت فرا گرفته است. اختلاف ارتفاع بین پست ترین نقطه در منطقه در دشت جنوبی(1210متر) و مرتفع ترین نقطه در کوهستان های جنوب(2720متر) به حدود 1510متر بالغ می گردد و این اختلاف ارتفاع اکوسیستمهای متنوعی را در این منطقه ایجاد نموده که به تبع آن بر تنوع زیستی منطقه افزوده شده بطوریکه بسیاری از گونه های گیاهی مناطق گرم و سرد را در این منطقه می توان مشاهده نمود. در کف درّه ها گونه های درختی و درختچه ای زرشک،بید،انجیر و گردو و در مناطق مرتفع گونه های ارس بصورت پراکنده و انبوه به وفور دیده می شود. منطقه از تنوع جانوری نسبتاً خوبی برخوردار است و تقریباً تمامی گونه های ساکن در این گونه مناطق در این ناحیه دیده می شود. از گونه های شاخص جانوری منطقه آهو در مناطق دشتی و کل و بز،قوچ و میش و پلنگ رادر مناطق کوهستانی و تپه ماهوری منطقه می توان مشاهده نمود. خرس در گذشته نه چندان دور که هنوز پوشش جنگلی انبوه منطقه دستخوش تخریب قرار نگرفته بود است از زیستمندان این ناحیه بوده ولی در حال حاظر اگر چه گزارشات تائید نشده ای مبنی بر مشاهده آثار حیوان در منطقه وجود دارد نمی توان بطور قاطع حضور این حیوان را به عنوان یکی از ساکنین دائمی این منطقه پذیرفت.

کفتار،گرگ،گربه پالاس از دیگر گونه های شاخص منطقه می باشد که با توجه به خصوصیات هر گونه در زیستگاه های متفاوت منطقه دیده می شوند.

دوام برف در قلل مرتفع نواحی کوهستانی منطقه جریانات سطحی نسبتاً خوبی را در اکثر نقاط منطقه تا اویل تابستان بر قرار نموده و پس از آ ن چشمه ها در تمامی طی سال جریان می یابد که ویژگی با ارزشی را به این درّه ها بخشیده و چشم انداز های زیبایی را ایجاد نموده است. وحوش منطقه علاوه بر تنوع از کیفیت مطلوبی نیز برخوردار است و به عنوان یکی از شکارگاه های خوب استان، حتّی ایران مورد توجه شکارچیان داخلی و خارجی بوده و می باشد. 

طی سالهای 76 تا 79 جهت این منطقه جمعاً تعداد 43 فقره پروانه ویژه شکار برای اتباع خارجی صادر گشته که میزان ارز حاصل از صدور این پروانه ها در سال 79 حدود 35000 دلار بوده است.

وجود جنگلهای ارس در ارتفاعات و پوشش گیاهی درختی و درختچه های انبوه در مناطق دره ای این منطقه جذبه ها و چشم اندازهای زیبایی را ایجاد نموده که می تواند به عنوان مناطق تفرجگاهی مورد بهره برداری قرار گیرد. ناحیه امن این منطقه با وسعتی حدود 7000 هکتار خرداد 81 به سطح پارک ملی ارتقا یافته است. که این تحول شرایط خوبی را به منظور تقویت ارزشهای اکولوژیکی منطقه و اجرای مدیریت جامع در جهت بهره وری پایدار از منطقه را فراهم نموده است.

از دیگر اقداماتی که طی سالهای اخیر بر ارزش طبیعی منطقه افزوده، انتخاب محدوده ای به وسعت حدود 2000 هکتار در شمال منطقه حفاظت شده بوده است. این منطقه جدید که در حال حاضر تحت عنوان شکار ممنوع شمال سالوک حفاظت و کنترل می شود از غنای طبیعی با ارزشی مخصوصاً از نظر جنگلهای نسبتاً انبوه ارس برخوردار می باشد.   

شرایط اقلیمی سالوک

اقلیم منطقه سالوک متأثر از سیستمهای متفاوت آب و هوایی می باشد که از مهمترین آنها می توان سیستم پر فشار جنب حاره ای،پر فشار آزور،بادهای غربی، پر فشار سیبری و مدیترانه ای را نام برد.عمده ترین منشا بارندگی های منطقه را می توان جریان های مدیترانه ای ذکر نمود که توسط بادهای غربی وارد منطقه می شوند.

توده پر فشار سیبری مخصوصاً طی فصل زمستان منطقه را تحت تاثیر قرار داده و کاهش شدید درجه حرارت و بارندگی های زمستانه بیشتر به شکل برف را شامل می گردد.

منطقه با توجه به اینکه از دو ناحیه پست (مناطق دشتی) و مرتفع (مناطق کوهستانی) تشکیل شده،از نظر پارامترهای اقلیمی دارای تفاوتهای معنی داری می باشد.

لذا جهت برآورد این پارامترها میانگین دو ایستگاه اسدلی (مناطق کوهستانی) و بالا خوش (مناطق دشتی) مورد بررسی قرار گرفته که نتیجه آن بشرح زیر می باشد.

میانگین سالانه دما در منطقه حدود 12،میانگین حداقل معادل 5/6، میانگین حداکثر معادل 18 برآورد گردیده است.حداقل مطلق دمای ماهانه در دی ماه حدود 5/16 و حداکثر مطلق آن در تیر ماه حدود 34 درجه سانتیگراد بوده است.

میانگین سالانه روزهای یخبندان حدود 86 روز در سال و ماه ژانویه با 26 روز بالاترین میزان را داشته است.میزان بارندگی نیز به تبع ساختار توپوگرافیکی منطقه چه از نظر مقدار و چه از نظر نوع ریزش تفاوت چشمگیری را نشان می دهد و متوسط بارندگی سالانه در ایستگاه بالاخوش طی یک دوره آماری 22 ساله از 1972 تا 1995 معادل 9/225 و برای ایستگاه اسدلی معادل 344 میلی لیتر بوده است.از نظر توزیع زمستان با حدود 42٪ بیشترین میزان بارش را به خود اختصاص داده است.بهار با 6/30٪ ،پاییز با 5/23٪ و تابستان با حدود 4٪ در مرتبه های بعدی قرار گرفته اند.

نوع بارش در فصل زمستان مخصوصاً در مناطق مرتفع به شکل برف می باشد.پوشش برف در مناطق مرتفع منطقه تا اوایل تابستان در گودالها دیده می شود.متوسط بارندگی ماهانه برای منطقه حداکثر آن حدود 58 میلی لیتر برای ایستگاه اسدلی و 37 میلی لیتر برای ایستگاه بالاخوش طی ماه آوریل ثبت شده است.حداکثر مطلق برای منطقه در اسدلی 56 و برای ایستگاه بالاخوش 5/44 میلی لیتر در آوریل و میانگین حداکثر بارش 24 ساعته برای این دو ایستگاه به ترتیب 5/22 و 16 در همان ماه ثبت شده است.

میانگین سالانه رطوبت نسبی بر اساس آمار ایستگاه بالاخوش حدود 55و حداقل آن 33 و حداکثر آن 84 به ترتیب در ماه های ژانویه و ژوئن بوده است.منطقه سالوک از نظر تقسیم بندی اقلیمی بر اساس اقلیم نمای دمارتن در ناحیه خشک تا نیمه خشک قرار می گیرد.از خصوصیات این نوع اقلیم نوسانات شدید دما طی سردترین و گرمترین ماه های سال می باشد.

 منابع آب سالوک

منطقه سالوک از نظر آب نسبتاً غنی بوده و علاوه بر تعداد زیاد چشمه در سطح منطقه بعضی از دره ها از جریانی ثابت در طی سال برخوردار اند.منابع تامین آب این جریانات اکثراً از ارتفاعات شمالی منطقه می باشد که با جهت جنوبی به ناحیه دشت وارد گشته و در آبرفتهای دشت فرو می روند،مهمترین این نهرها را می توان به شرح زیر بیان نمود:

دره زاری:طول این نهر حدود 20 کیلومتر می باشد که از ارتفاعات شمالی منطقه با جهت جنوبی سر چشمه می گیرد.دبی این نهر طی فصل بهار تا 10 اینچ و بیشتر می رسد ولی در فصول کم آبی متوسط جریان پایه کمتر از 5 اینچ نمی باشد.

دره چها برج:این جریان از شرق کوه سالوک با جهت شمالی جنوبی به سمت دشت جریان می یابد.جریان پایه این نهر طی فصل کم آبی حدود 4 اینچ می باشد.

دره توی:این جریان از ارتفاعات غربی پیش قلعه با جهت شرقی غربی سرچشمه می گیرد.طول این دره حدود 15 کیلومتر است و دبی پایه آن در فصل خشک حدود 6 اینچ می باشد.علاوه بر منابع ذکر شده که بصورت نهر جریان دارند تعدا زیادی چشمه های دائمی در این منطقه وجود دارد که مهمترین آنها بشرح جدول زیر می باشد:

 زمین شناسی سالوك

منطقه سالوک بخشی از زون بینالود در البرز شرقی می باشد.شمال این زون به کپه داغ هزار مسجد و جنوب آن به ارتفاعات پراکنده خراسان منصل می شود.از قسمت غرب در منطقه خوش ییلاق از البرز جدا شده و با جهت شمال غربی جنوب شرقی به ارتفاعات هندوکش در افغانستان متصل می شود.

فسیلها و رسوبات موجود بیانگر آن است که این منطقه را اوایل دوران اول زمین شناسی دریای کم عمقی فرا گرفته بوده و این ضع تا دوره دونین ادامه داشته است.

آب گرفتگی دیگری مجدداً منطقه را در اویل ژوراسیک فرا می گیرد که تا اوایل کرتاسه ادامه داشته و سپس به تدریج از زیر آب خارج می شود.سنگ های منطقه را بیشتر سنگ های رسوبی و مقدار کمی سنگ های آذرین تشکیل می دهد که مختصراً اشاره می شود.سنگ های رسوبی عمدتاً از سنگ آهک،ماسه،سنگ شیل،کنگلومرا تشکیل شده است.

سنگ های دولومیتی در غرب منطقه و در محل گسل سالوک با ضخامتی حدود 1000 متر برآورد می شود.سنگ آهک تیره سازند خوش ییلاق در قسمت شرق منطقه و جنوب روستای بشرویه دیده می شود.آهک های مارنی از وسعت و پراکندگی بیشتری در منطقه برخوردار است و عمدتاً در نواحی مرکزی و شرقی قابل رویت می باشد.آهک های روشن دولومیتی که ضخامت آن حدود 200 متر برآورد می شود مانند آهک های مارنی از وسعت زیادی برخوردار اند و در بیشتر نقاط قابل مشاهده است.

آهک های شیلی در ناحیه شمال غربی منطقه و در نزدیکی گسل سالوک واقع گشته است.قسمتی از ماسه سنگ و شیلهای منطقه به رنگ های قرمز و خاکستری بیشتر در قسمت های شمالی روستای سارمران دیده می شود.و قسمتی از این نوع سنگ به رنگ تیره در نواحی شمالی منطقه و دره سیاه خانه و بشرویه گسترش دارد.شیل عمدتاً به رنگ قرمز تیره و خاکستری در شمال روستای سارمران و کنگلومرا در قسمت های جنوبی کوه سالوک پراکندگی دارد.ماسه های منفصل در قسمت های انتهایی دره های منطقه و آبرفت های جوان عمدتاً بصورت مخروط افکنه در قسمت های جنوبی دشتها مشاهده می گردد.سنگ های آذرین منطقه عمدتاً متعلق به دوران اول پالئوزوئیک می باشد که به طور پراکنده و اکثراً بصورت توده های زیر زمینی در منطقه پراکنده شده اند.عمده ترین این سنگ ها بصورت لایه ای با قطر حدود 190 متر در شمال شرقی منطقه در روستای بشرویه مشاهده می شود که تمامی آنها از نوع آندزیت و بازالت می باشد.ضخامت این لایه در جاده اسفراین به بجنورد و در محل گردنه پرمیس به حدود 80 متر تخمین زده می شود.علاوه بر لایه فوق در جنوب غربی منطقه در شمال روستای زاری نیز لایه های نارنجی از بازالت مشاهده می شود که بر اثر فشار زیاد به حالت گسل درآمده است.

گسلها در منطقه سالوک عمدتاً تراستی یا معکوس بزرگ زاویه اند.جهت آنها عموماً غربی شرقی و یا شمال شرقی-جنوب غربی است.گسلهای منطقه را می توان به دو دسته تقسیم نمود:

1-گلسهای تراستی واژگونه که در منطقه گستردگی زیادی دارد.گسله سالوک در شمال شمال غربی منطقه با حدود 12 کیلومتر درازا و گسله قره چه رباط با روند شمال شرقی-جنوب غربی در منطقه سیاه خانه و گسل شمال سارمران که از نوع واژگون بزرگ زاویه است از این نمونه می باشند.

2-گسله عادی:این گسله ها به تعداد کمتری از دیگر گسله هادیده می شود.

از نظر ژئومورفولوژی منطقه سالوک به دو واحد کوهستان و دشت تقسیم می شود.کوهستان های منطقه در قسمت شمالی آن واقع شده است.این ارتفاعات در انتهای شمال غربی خراسان واقع گشته و ارتفاعات خراسان را به سلسله جبال البرز متصل می کند.

شیب عمومی منطقه از شمال به جنوب می باشد و پوشش گیاهی مناطق شمالی نسبت به مناطق جنوبی از تراکم بیشتری برخوردار است.کوهستان های منطقه با مساحتی حدود 11000 هکتار حدود   منطقه را در بر گرفته است.مرتفع ترین نقطه منطقه کوه سالوک می باشد که 2900 متر از سطح دریا ارتفاع دارد.

حداقل ارتفاع منطقه با ارتفاع 1080متر از سطح دریا در دشت جنوبی آن که زیستگاه آهو می باشد قرار گرفته است.در ناحیه دشت تپه ماهورهای منفرد که ناشی از فرسایش های بادی باشد دیده نمی شود.ولی با نزدیک شدن به دامنه تپه ماهورهای پست و بلند که بعضاً سنگی هستند،قابل رویت می باشد.از دیگر ارتفاعات مهم منطقه می توان کوه حسن چاخونی،کوه سیاه خانه و کوه پیش قلعه را نام برد.

 دره های مهم منطقه سالوك

تعداد زیادی دره های کوچک و بزرگ در سرتاسر منطقه مشاهده می شود که اکثر آنها دارای جریانهای کم تا زیادی آب می باشند .مهمترین این دره ها را می توان بشرح زیر بیان نمود:

1.       دره سیاه خانه:دارای حدود 10 کیلومتر طول و در شرق منطقه واقع گشته است.گز،انجیر،بید وحشی،زرشک،گونه های درختی و درختچه ای غالب این دره را تشکیل می دهند.

2.       دره زاری:در قسمت غرب منطقه قرار گرفته و انتهای آن به پیش قلعه ختم می شود.علاوه بر گونه های ذکر شده درختی و درختچه ای،زالزالک،تمشک،در مناطق مرتفع تر ارس به فراوانی دیده می شود.این دره که دارای طولی حدود 5/7 کیلومتر است به علت داشتن آب فراوان یکی از زیستگاه های خوب منطقه محسوب می شود.

3.       دره جوزی:از دره های فرعی سیاه خانه می باشد که با جهت شرقی و غربی از مزرعه آهنگران شروع و به سیاه خانه ختم می گرددو حدود 5 کیلومتر طول آن می باشد.

4.       دره چهار برج:این دره با طول کلی حدود 7 کیلومتر و جهت شمالی جنوبی از مزرعه انگورا شروع و به دشت جنوبی منطقه ختم می گردد.از دیگر دره های مهم این منطقه می توان دره های حسن چاخوئی،آهنگران،اردوغانی،آوجور،قاومیش،پیش قلعه،توت،تخمزار را نام برد.

پارک ملی ساریگل

 معرفی پارک ملی ساریگل

پارک ملّی ساریگل در حال حاضر به عنوان یکی از غنی ترین مناطق چهارگانه کشور و از مهمترین سرمایه های با ارزش ملّی که نشانگر یک اکوسیستم سالم و نسبتا دست نخورده است، بشمار می رود. منطقه ساریگل در بر گیرنده تنوع جالبی از گیاهان و جانوران و انواع زیستگاه ها و اجتماعات گیاهی و چشم اندازهای طبیعی است.

این منطقه یکی از محل های بسیار خوب رویش گیاه داروئی و صنعتی باریجه در استان خراسان است و همچنین زیستگاه یکی از اصیل ترین و زیبا ترین پستاران ایران یعنی قوچ اوریال بشمار می رورد.

این منطقه در موقعیت جغرافیایی: 57 درجه و28 دقیقه تا 57 درجه 47 دقیقه طول شرقی و 36 درجه و 55 دقیقه 37 درجه 8 دقیقه عرض شمالی قرار گرفته و نزدیکترین فاصله آن تا شهر اسفراین حدود 8 کیلومتر است.

منطقه حفاظت شده ساریگل یکی از کوهستانی ترین مناطق خراسان است و تقریبا سراسر آن از کوه های مرتفع و دره های عمیق تشکیل شده است.

ساریگل با توجه به ساختار توپوگرافیکی آن از لحاظ تنوع جانوری منطقه فوق العاده غنی و با اهمیت است از جمله مهمترین پستانداران و پرندگان این منطقه پلنگ ، کفتار ، گرگ ، روباه معمولی ، گربه وحشی ، قوچ اوریال کل بز ، گراز ، آهو‍‍ ،کبک ، تیهو و سینه سیاه هستند. پارک ملّی و منطقه حفاظت شده ساریگل مکانی مناسب برای بررسی های جانور شناسی مخصوصاً مطالعه در مورد گونه هایی مانند پلنگ و قوچ و میش اوریال و همچنین برسی تنوع گونه های گیاهی و آموزش علمی گیاه شناسی و دارو های گیاهی است. علاوه بر آن جذب گردشگران و علاقمندان به کوه و طبیعت و اجرای تور های آموزشی – تفریحی می تواند از دیگر پتانسیل های منطقه محسوب گردد.

منطقه ساريگل در تاريخ بيستم شهريور ماه سال 1353 بموجب مصوبه شماره 47 مورخ 20/9/1352 با عنوان " منطقه حفاظت شده شاه جهان " رسماً تحت حفاظت سازمان حفاظت محيط زيست قرار گرفت. پس از انقلاب از منطقه حفاظت شده شاه جهان به منطقه حفاظت شده ساريگل تغيير نام داد و از آذر ماه سال 1381 بموجب اصلاحيه مصوبه شماره 99 مورخ 21/6/1381 شورايعالي حفاظت محيط زيست به دو منطقه با عناوين پارك ملي ساريگل و منطقه حفاظت شده ساريگل تقسيم شد.(محدوده امن منطقه حفاظت شده ساريگل به پارك ملي ارتقاء داده شد)

از آن تاريخ تا كنون منطقه شاهد تحولات مثبتي در روند افزايش گونه هاي گياهي و جانوري بوده، بگونه اي كه امروز يكي از مناطق شاخص نه تنها در استان بلكه در سطح كشور مي باشد.