یوزپلنگ ایرانی

طراحی از بدن یوز آسیایی در هند

یوزپلنگ آسیایی (نام علمی: Acinonyx jubatus venaticus) که همچنین به نام یوزپلنگ ایرانی نیز شناخته میشود گونه‌ای از یوزپلنگ است که در معرض انقراض قرار گرفته و اکنون تنها چند ده رأس از آن در ایران یافت می‌شود.

این جانور در مناطق بیابانی در سطح منطقه زندگی می‌کرد و سال‌هاست که نسل آن در معرض نابودی کلی قرار دارد. نتایج جدیدترین تحقیقات نشان می‌دهد که بین ۷۰ تا ۱۰۰ یوز پلنگ در چند منطقه مینودشت جاجرم خارتوران در شهرستان شاهرود، نای‌بندان در طبس و دره‌انجیر در بافق وجود داشته باشد. شهرستان‌های زرند و نائین نیز نقاط دیگری است که احتمال حضور یوز در آنان می‌رود. این تخمین نتیجه نقشه برداری زمینی است که توسط بیش از ۱۲۰۰۰ دوربین دید در شب که در مکانهای مختلف کار گذاشته شده بود[۱].

زیستگاه

توله های یوز در سال ۱۸۹۷ در هند همراه با یک سگ

در حدود ۲۰۰۰ سال پیش یوزها در اکثر نقاط آسیا حضور داشتند اما الان منحصر به نواحی دور افتاده‌ای در بیابان‌های ایران شده اند. یوزها در سرزمینهای باز و علفزارها ٬ دشتهای کوچک ٬ مناطق نیمه بیابانی و سایر مناطقی که میتوان در آن شکار یافت زندگی میکنند. یوز پلنگها را در ایران میتوان در مناطق کویری پیدا کرد که شامل قسمتهایی از استان‌های کرمان٬ خراسان٬ سمنان ٬ یزد و تهران و مرکزی می‌شود. همچنین احتمالا یوزپلنگ‌ها در مناطق خشک بلوچستان پاکستان که هنوز شکار یافت می‌شود وجود دارند. زیستگاه‌های یوز در ایران به علت پیشروی بیابان ها و تبدیل شدن بخشی از زمینهای زیستگاه به زمینهای کشاورزی و مسکونی شدن بخشی دیگر و همچنین از بین رفتن مراتع توسط دامهای اهلی و در نتیجه کاهش تعداد آهو و گوزن که از منابع غذایی یوزها هستند کاهش یافته است.

یوز ماده مانند یوز نر محدوده خاصی را تصرف نمیکند و این به آن علت است که ماده ها در میان زیستگاههای مختلف در حرکت میباشند و این اهمیت حفظ زیستگاهها را گوشزد میکند.در ایران یوزها پیشتر در کویرها بودند اما به خاطر اینکه در بیابان توسط شکارچیان بسیار راحت شکار میشدند به مناطق مرتفع تر و نیمه کوهستانی پناه بردند و اکنون بیشتر در این نواحی و درهای خشک میان کوهها دیده میشوند.

نام

یوز کلمه‌ای‌ست فارسی که از دیرباز در اشاره به این حیوان به‌کار می‌رفته است. یوز از بن مضارع یوزیدن به معنای جستن آمده است و به‌جهت شباهت ظاهری این حیوان با پلنگ امروزه بیشتر با نام یوزپلنگ شناخته می‌شود.

چیتا واژه‌ای‌ست هندی كه از واژه سانسکریت چیتراکا به معنی «خال‌خالی» وارد انگلیسی شده و گاهی در فارسی نیز به‌کار می‌رود.

در زبانهای دیگر نامهای گوناگونی برای این حیوان به‌کار رفته است. در زبان عربی يوز را "فهد" می نامند درحاليکه در افغانستان به آن "تازی پرنگ" (فارسی دری) و "تازی پلنگ" (پشتو) گفته می شود. در پاکستان نيز در زبان براهوئی به آن "يوز" گفته می شود. در زبان سواحیلی نيز که در شرق آفریقا رايج است نام "دوما" را برای اين جانور بکار می برند.[۲]

شکل ظاهری

چیتا

چیتا سریعترین حیوان روی خشکی است و سرعتش میتواند به ۱۰۰ کیلومتر در ساعت برسد اما تا چند صد متری بیشتر نمیتواند با این سرعت بدود.پوستی نخودی رنگ و با خالهای سیاه و گرد و کوچک دارد ٬ و موهایش زبر و کوتاه است.این حیوان اندامی کشیده دارد و اندازه بدن یک یوز بالغ ۱۱۲ تا ۱۳۵ سانتیمتر با دمی به اندازه ۶۶ تا ۸۴ سانتیمتر است و وزنش میتواند از ۳۴ تا ۵۴ کیلوگرم باشد.کلا نرها بزرگتر از ماده ها هستند.خطی به نام خط اشک از گوشه چشم این حیوان تا گوشه لبش امتداد یافته است که این خط در نوع ایرانی ضخیم تر از نوع آفریقایی است.

تغذیه

یوزها ٬ غزالها و گوزنهای کوچک را شکار میکنند.در ایران بیشتر شکارشان آهو و جبیر و قوچ و میش ٬بز و کل و حتی خیلی وقتها خرگوش و دیگران حیوانات از قبیل حتی روباهها و شغال را شکار میکنند کلا هر حیوانی را در بیابان بیابند میتوانند شکار کنند.دیده شده که یوز پلنگ بز و گوسفند را نیز شکار کرده است اما به ندرت پیش می آید که به حیوانات اهلی حمله کند و معروف نیست که به انسانها نیز حمله کرده باشد.یوز پلنگها در ایران به فلات مرکزی محدود شده اند.مهمترین علتی که باعث کاهش شکارهای اصلی این حیوان از قبیل قوچ و میش شده از بین رفتن چراگاهها به علت چرا بیش از اندازه حیوانات اهلی میباشد.همچنین از دیگر علل تهدید کننده جمعیت این حیوان در ایان استخراج معادن در زیستگاههای این جانور است.

روش شکار کردن یوزها به این صورت است که ابتدا با احتیاط به طعمه نزدیک میشوند و یک فاصله ۱۰۰ تا ۲۰۰ متری را با آن حفظ میکنند٬و پشت ناهمواری های زمین ٬بوته ها یا دیگر پوششها خود را پنهان میکنند و ناگهان حمله میکنند.سرعت یوز در مسافت کوتاه بسیار قابل توجه است و از هر شکار یا حتی حیوان شکارچی سیعتر است.حتی یوز از یک سگ شکاری و یک کانگورو بسیار سریعتر است.اما این سرعت را نمیتواند در مسافت طولانی حفظ کند.یک سگ شکاری نمیتواند از یک گوزن هندی سبقت بگیرد اما ژنرال مک آلیستر دیده است که یک یوز یک گوزن نر سیاه را در حالی که از فاصله ۳۶۰ متری به سمتش دویده شکار کرده است.

یوز ایرانی یک گوزن را شکار کرده نقاشی از جیمز فوربس در هند ۱۸۱۲

اما در ایران چون یوزها طعمه هایشان بیشتر در مناطق نیمه کوهستانی زندگی میکنند دیگر به این صورت شکار نمیکنند بلکه در آبشخورها کمین کرده تا از غفلت طعمه استفاده کنند.در ایران به علاوه حیوانات بومی که شکار یوز میشوند دیده شده در شمال کشور حتی از گیاهان مانند انجیر وحشی نیز تغذیه کرده اند.

سیر تاریخ تکامل

شکارگاه اکبر شاه در هند ۱۶۰۲ گفته میشد وی در یک زمان ۱۰۰۰ یوز داشته که از آنها برای شکار استفاده میکرده

یوز پلنگ زمانی در عربستان و هند و تمام ایران و مرکز آسیا و افغانستان و پاکستان محدود بود و در ایران و شبه قاره هند که بسیار زیاد بود. یوزپلنگها تنها گربه سانانی هستند که میتوانند اهلی شده و برای شکار آموزش بینند.گفته شده امپراتور مغول هندوستان ٬اکبر شاه٬ حدود ۱۰۰۰ قلاده یوزپلنگ در یک زمان داشته است.چیزی که در بسیاری از نقاشی ها و مینیاتورهای ایرانی و هندی نشان داده شده است ٬ محدوده هایی برای نگهداری یوز پلنگ در تعداد زیاد است.نگهداری این حیوان بسیار پیچیده است:به طور مثال میزان باروری این حیوان در اسارت بسیار پایین است و نرخ مرگ و میر در میان توله های این حیوان به علل ژنتیکی بسیار زیاد است و همچنین این حقیقت که ماده در این حیوان انتخاب کننده جفت است و نمیتوان دو یوز نر و ماده را در کنار هم گذاشت تا خودشان جفت شوند چون ممکن است با هم جفت گیری نکنند و ماده ٬ نر را نپسندد.و این عوامل باعث شده میزان تولید مثل این حیوان در اسارت بسیار پایین باشد.دانشمندان به یک حقیقتی در باره یوزها پی برده اند و آن این است که بدن تمام یوزها از یک سیستم ایمنی کاملا مشابه بهره میبرد و در واقع یک بیماری کشنده میتواند همه یوزها را به طور مشابه از پای در آورد و هیچ یوزی ار آن جان سالم به در نبرد.و این مشابهت در زنهای ایمنی بدن به خاطر پیوند خوردن یوزها در ۱۲۰۰۰ سال پیش است که باعث شباهت ژنی آنها به همدیگر گردیده است.در واقع بوجود آمدن یک نمونه قوی در آینده غیرقابل پیش بینی است.

در ابتدای قرن ۲۰ یوز در بسیاری از نواحی در آستانه انقراض قرار داشت و آخرین ادله عینی از یوز در هندوستان مربوط به سه عکس است که در سال ۱۹۴۷ گرفته شده است.در سال ۱۹۹۰ به نظر میرسد که یوز تنها در ایران باقی مانده باشد.در سال ۱۹۷۰ برآورد شده بود که ۲۰۰ یوزپلنگ در ایران وجود دارند.اما اخیرا زیست شناس ایرانی آقای هرمز اسدی تخمین زده است که تعداد یوزها در ایران بین ۵۰ تا ۶۰ قلاده باشد و از این تعداد نیز بیشترشان در بیابانهای مرکزی ایران و بقیه در نواحی خشک بین مرز ایران و پاکستان هستند.در مناطقی که یوزها زندگی میکنند محلی ها گفته اند که بیش از ۱۵ سال است که آنها را ندیده اند.

نگهداری

بعد از انقلاب حفظ حیات وحش در ایران اهمیت خود را از دست داد و یوزپلنگها همراه غزالها شکار میشدند و در نتیجه تعدادشان به سرعت رو به افول نهاد.و در نتیجه اقدامات بعد از انقلاب در ایران اکنون این جانور در لیست جانوران در معرض خطر انقراض قرار گرفته است.بعضی بررسی های آقای اسدی در سال ۱۹۹۷ نشان داده است اگر میخواهیم نسل یوز در ایران هم منقرض نشود باید یک اقدام عاجل در مورد افزایش جمعیت غزالها و حفظ زیستگاه آنها انجام دهیم.

تهدیدات

تعغیرات زمینی تأثیرگذارترین عامل در اکوسیستم یوزپلنگ میباشد.آزار اذیت از طرف انسان ٬ کاهش زیستگاهها و پراکنده شدن زیستگاهها٬ گسترش بیابانها و شکار منابع غذایی یوزپلنگها مثل غزالها و مخصوصا شکار حیوانات برای سرگرمی یا برای تجارت از علل کاهش نسل این حیوان بوده است.بر طبق گزارش سازمان محیط زیست کشور این کاهش مخصوصا در بین سالهای ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۱ بوده است.

شکار یوز توسط یک بادیه نشین در عراق ۱۹۲۵

اکنون یوزپلنگها در تعداد بسیار کم و در نواحی پراکنه زیست میکنند و این غلظت کم جمعیتی به خاطر کاهش جمعیت قوچ و آهو به علت از بین رفتن مراتع و همزمان با آن آزار و ادیت یوزها از سوی انسان می باشد.تا زمانی که در ایران مناطق حفاظت شده تنها زیستگاه باشند و فقط یک ویژگی از ویژگی های لازم را داشته باشند و فکری برای منابع غذایی یوزها نشودمدیریت باید به فکر اصلاح شرایط موجود باشد.

زغال سنگ٬مواد مخدر و یوز پلنگ:زغال سنگ ٬ آهن و مس سه فلزی هستند در سه استان در ایران و میان زیستگاههای یوز پلنگ یافت شده اند.تخمین زده میشود در دو منطقه زغال سنگ بافق و آهن نایبند بیشتر جمعیت یوزپلنگها بیرون از منطقه حفاظت شده باشند.خود استخراج معدن تهدیدی برای یوزها نیست.بلکه خطر اصلی به خاطر احداث جاده برای این معدن و رفت و آمد انسان در این جادها باعث نزدیکی بین انسان و یوز میشود و دسترسی انسانها را به یوز در مخصوصا بیرون از مناطق حفاظت شده افزایش میدهد.در مرز ایران و افغانستان و پاکستان هنوز گذرگاههایی وجود دارد که تبهکاران مسلح و قاچاقچیان مواد مخدر از آن طریق مواد مخدر را در مرکز و غرب ایران پخش میکنند٬آنها باید باید برای این کار از میان زیستگاههای یوز گذر کنند و یوزها مخصوصا در بیون از مناطق حفاظت شده تلفات بسیاری میدهند.سه کشور ایران ٬افغانستان و پاکستان نمیتوانند کاری اساسی ترتیب دهند .این اطلاعات بر طبق تحقیقات آقای اسدی در سال ۱۹۹۷ بوده است اما اکنون اطلاعات موثقی در دسترس نیست.

تلاش در حفظ منابع طبیعی

پروژه ای توسط سازمان حفاظت از محیط زیست ایران به همراه سازمان بین المللی طرح توسعه برای نگهداری از یوزها انجام شده است که از آن جمله دورهای آموزشی برای چوپانان منطقه است که بتوانند یوز را از سایر حیوانات گوشتخوار که برعکس یوز به گله ها حمله میکنند مانند سیاه گوش٬ گربه وحش ٬گرگ ٬پلنگ٬کفتار راه راه تشخیص دهند.پروژه دیگر استفاده از اهالی محل برای حفاظت از یوزها در طبیعت بود.

مبارزه آخرین یوزپلنگ های آسیایی با انقراض نسل

ایران مأمن تعداد اندک یوزپلنگ های بازمانده است که کارشناسان امید به نجات آن ها دارند

واشنگتن- حدود چند صد سال پیش، زمانی بود که یوزپلنگ های آسیایی در مناطق وسیعی از آسیای مرکزی و جنوبی، از قزاقستان تا مدیترانه ، آزادانه گردش می کردند. تعداد یوزپلنگ ها به قدری زیاد بود که عموما ً در نقاشی های مغولی از جنگل های هند دیده می شدند. نسل یوزپلنگ آسیایی (Acinonyx jubatus) اکنون در هند وتعدادی دیگر از کشور ها منقرض گشته است. آخرین یوزپلنگ های وحشی آسیایی در نقطه ای دوردست در ایران زندگی می کنند.
به گفته پیتر زالر، مقام معاونت برنامه آسیایی انجمن حفاظت از حیات وحش (WCS) (1) در نیویورک، تنها 50 تا 60 رأس یوزپلنگ باقی مانده که در منطقه دشت کویر ایران زندگی می کنند. WCS ، یکی از مهمترین نهاد هایی که در آمریکا محافظت از حیات وحش را به عهده دارند، به ایران در حفظ این گونه ارزشمند کمک
می کند، این کمک ها شامل آموزش به دست اندرکاران حیات وحش محلی برای در پیش گرفتن اقدامات ضروری جهت حفظ این گونه ، محل زیست ، شکار آن و نیز مطالعه بر آن ها می شود. او گفت، "ما بیشتر بر کارکنان و دانشجویان مناطق محافظت شده تآکید داریم، تا بتوانند هر چه سریع تر این گربه های عظیم الجثه را تحت نظر قرار داده واز آن ها حفاظت کنند."
یوزپلنگ ها از قدرت زیادی برخوردار بوده و شکارچیان ماهر و سریع ترین حیوان جهان هستند و به راحتی نیزتربیت می شوند. شاهان قدیم ایران ارزش زیادی برای یوزپلنگ ها قائل بودند و از آن ها در شکار آهو استفاده می کردند. سازمان محیط زیست ایران که از موقعیت خطرناک این گونه وحش با خبر است، از سال 2001 با سازمان تسهیلات محیط زیست جهانی، وابسته به برنامه توسعه سازمان ملل و WCS برای حفاظت از تعداد کم یوزپلنگ های باز مانده مشغول به همکاری است.
زالر به یو. اِس. اینفو اظهار داشت که ایران بسیار پایبند حفاظت از یوزپلنگ ها است. او گفت، " ایرانی ها مسائل مربوط به حفاظت از حیات وحش را درک و رعایت می کنند . یوزپلنگ دارای جایگاهی واقعی در فرهنگ ایران است، و به همین دلیل علاقه و انرژی زیادی صرف نگهداری از این گونه می شود."
عوامل تهدید کننده حیات یوزپلنگ ها شکار غیر قانونی و از بین رفتن زیستگاه آن هاست که متعاقبا ً باعث کم شدن تعداد گوسفندان وحشی، بز های وحشی و آهو ها، که شکار اصلی آن ها می باشد، گشته. زیستگاه نیمه خشک یوزپلنگ در تپه ماهور ها، با اسکان انسان به خطر افتاده است. کشاورزی باعث سست شدن خاک شده و به خاطروجود دام، چراگاه ها بیش از حد متعارف مورد استفاده قرار گرفته اند. مشکل دیگر تفنگ و شکارچیان غیر مسئول هستند.
زالر گفت، " دو اقدام مهم ، کنترل شکار غیر قانونی یوزپلنگ و حیواناتی است که خوراک این جانور را تشکیل می دهند. فکر می کنم شکار غیرقانونی یوزپلنگ تحت کنترل درآمده و باید تعداد طعمه های این جانور را به حدی رساند که جوابگوی شمار بیشتر یوزپلنگ ها باشد." او گفت، قوانینی که علیه شکار غیرقانونی از سوی دولت ایران به اجرا درآمده اند، تغییراتی را به بار آورده اند. منطقه دارای جمعیت کافی است و قدر یوزپلنگ ها دانسته می شود، بنابراین، با مدیریت مناسب و امدادرسانی به جامعه محلی دلیلی ندارد که یوزپلنگ ها نتوانند به آسیا بازگردند – البته شاید نه به سراسر آن ولی به بخش های بزرگتری می توانند باز گردند.
سازمان محیط زیست ایران، که با دانشمندان WCS همکاری می کند، با مستقر کردن دوربین هایی برای کنترل یوزپلنگ آسیایی در منطقه محافظت شده دارانجیر ، در سال 2005 موفق به ثبت تصاویری از یک یوزپلنگ ماده با چهار توله خود شد. به گفته WCS ، این بزرگترین گروه از این گربه های نادر بود که موفق به عکسبرداری از آن گشته اند. لوک هانتر، رییس برنامه گربه های بزرگ WCS گفت، " این که این ماده یوزپلنگ توانسته از چهار توله خود تا شش ماهگی نگهداری کند، موضوعی امیدوار کننده است."
هانتر قصد دارد در بهار امسال به رهبری گروهی به ایران سفر کند و به ایرانیان محلی آموزش دهد تا با بستن قلاده به یوزپلنگ ها و دیگر گونه های جانوری، به کسب اطلاعات دقیق تری در مورد زیستگاه آن ها بپردازند. زالر گفت جمع آوری این گونه اطلاعات در مورد جانوران از حساسیت زیادی برخوردار است: "می توان نشست و به طراحی مناطق حفاظت شده پرداخت، اما بدون اطلاع از جا به جایی یوزپلنگ ها، نمی توانیم بدانیم که وسعت این مناطق به قدر کافی هست یا نه و این که آیا زیستگاه مناسب را تأمین می کنند یا به ایجاد دالان هایی نیز نیاز داریم."
به اجرا درآمدن قوانین منع شکار غیر مجاز و نقل مکان دام که مناطق محافظت شده را مورد تهدید قرار می دهند، همان طور که دولت ایران در حال اقدام است، می تواند به این جانور پر هیبت فرصتی برای تنازع بقا اعطا کند. زالر گفت، "هدف ما کمک به دولت ایران برای کسب این اطلاعات و سپس استفاده از آن برای حفاظت از یوزپلنگ ها و بازگرداندن آن هاست."
WCS ، در سال 1895 در باغ وحش برونکس نیویورک تأسیس شد. این انجمن که به تحقیقات علمی و حفاظت حیات وحش بین الملل، آموزش و مدیریت پارک ها اشتغال دارد، حامی راه های همزیستی انسان و وحش و حفظ زیستگاه های آتی آن ها است . WCS در حال حاضر به اجرای 350 پروژه حفاظت در 54 کشور در سراسر جهان مشغول است.
برای آشنایی با دیگر تلاش های مربوط به حفاظت از حیات وحش به آدرس زیر مراجعه کنید.
http://usinfo.state.gov/gi/global_issues/environment.html

1. Wildlife Conservation Society (WCS)

 برای دیدن متن انگلیسی اینجا کلیک کنید

تاریخچه یوز در ايران :

قبل از جنگ جهانی دوم ، جمعيت يوزپلنگ در حدود 400 قلاده بود که تقريبا در تمام مناطق استپی و صحرايی نيمه شرقی کشور و قسمتی از نواحی غربی کشور نزديک مرز عراق ديده می شد (Harrington, 1971). ولی ظهور خودروهای جيپ بعد از جنگ باعث شروع کاهش ، جمعيت اين حيوان شد که بيشتر به خاطر کشتار زياد طمعه های مورد استفاده توسط يوزپلنگ يعنی غزال بوده است (Lay, 1967). در نتيجه اين کار جمعيت يوزپلنگ به مقدار بسيار کاهش يافت. در سال 1956 کانون سابق شکار ايران اعلام نمود که غزال و يوزپلنگ جزء حيوانات حفاظت شده هستند. در سال 1959 جمعيت غزال در بسياری از مناطق رو به افزايش نهاد که اين باعث افزايش جمعيت يوزپلنگ نيز شد. مشاهده يوزپلنگ در مکانهای مختلف به خصوص داخل محل سکونت غزالها افزايش يافت. که اين تجديد حيات جمعيت نتيجه تاثيرات قوانين و مقررات حفاظتی بود که اعمال شد. در اواخر سالهای 1970 جمعيت يوزپلنگ در ايران 300-200 قلاده تخمين زده می شد (فيروز 1976). در حاليکه عده ديگر بر اين باور بودند که جمعيت بيشتر از آن چيزی که هست اعلام شده است. تقريبا تعداد آنها را حدود 100 قلاده تخمين می زدند که از اين تعداد 30 تا در خوش ييلاق (Joslin, 1984) در جايي که روئت يوزپلنگ خيلی عادی بود وجود داشت. ( برای مثال در دو مورد مختلف در سال 1970 و 1973 ، 13 و 9 حيوان تقريبا در مدت چند ساعت ديده شده بود.) قلمرو يوزپلنگ تقريبا تمام مناطق کويری نيمه شرقی کشور می باشد که جمعيت انسانها در آنجا کم است.

در سال 1979 انقلابی در ايران اتفاق افتاد که حفاظت از حيوانات را برای چندين سال دچار اختلال کرد. بنابراين اغلب مناطق به وسيله دام اشغال و دشتهای صاف و استپها جولانگاه ماشينهای کمک دار و موتورسيکلتها که گونه های کويری مثل غزال ايرانی Gazella subgutturosa ،جبير Gazella bennettii  ، گورخر Equus hemionus onager و همچنين يوزپلنگ را تعقيب می کردند شد. غزال در بسياری از مناطق کم شد بنابراين يوزپلنگها مجبور شدند که به جلو حرکت کنند تا دامنه کوهها و تپه ها که از دست هجوم و مزاحمت انسانها در امان بمانند. از طرف ديگر به علت کاهش قابل توجه تعداد غزالها ، يوزپلنگها مجبور شدند که به منابع غذايي ديگری مثل گوسفند وحشی Ovis orientalis و بز وحشی goat Capra aegagrus روی آورند که اين حيوانات در مناطق کوهستانی محل زندگی خودشان مثل غزالها تحت فشار يوز پلنگها نبودند. منطقه حفاظت شده خوش ييلاق که زمانی مناسبترين محل برای زندگی يوزپلنگ در آسيا بود تقريبا از بين رفت و آخرين يوزپلنگ در سال 1983 ديده شد. يوزپلنگ از بسياری از مناطق زيست خود ناپديد شد وبه بعضی مناطق دور دست که در آنجا طعمه و امنيت قابل اطمينانی وجود داشت محدود شد.


درباره يوزپلنگ

ويژگيها :

يوزپلنگ داراي بدني كشيده ، دست و پاهايي بلند با چنگالهايي كند است كه پنجه‌ها فقط كمي قابليت جمع شدن را دارند. پوشش بدن برنزه با خالهاي سياه كوچك گرد، موهايش زبر و كوتاه است. يوز داراي سري كوچك است و چشمانش در بالا قرار گرفته‌اند. خط چشمي سياه از گوشة چشم تا گوشة لب‌ها امتداد پيدا مي‌كند كه در يوز ايراني، در مقايسه با يوزهاي آفريقايي، ضخامت بيشتري دارد.

اندازه :

طول بدن جانور بالغ 135 – 112 سانتي‌متر، طول دم 84 – 66 سانتي‌متر، ارتفاع شانه 75-60 سانتي‌متر و وزن 54-34 كيلوگرم مي‌باشد. حيوان نر كمي بزرگتر از حيوان ماده است.

خصوصيات منحصر به فرد يوز :

ستون فقرات انعطاف پذير يوز، كبد بسيار بزرگ، قلب بزرگ شده ، سوراخ‌هاي بيني گشاد، ظرفيت افزايش يافتة شش و بدن لاغر و ماهيچه‌اي، اين گربه را به سريعترين صياد خشكي درجهان تبديل كرده است. وي در يك جهش، 7 تا 8 متر را پوشش مي‌دهد. يوز فقط با برخورد يك پا بر روي زمين در هر لحظه، مي‌تواند به سرعت 110 كيلومتر بر ساعت برسد، ولي اين حيوان نمي‌تواند اين سرعت را براي بيش از 300 تا 600 متر حفظ كند. در دو مقطع از حركت هيچ پايي به زمين برخورد نمي‌كند.

زيستگاه :

يوز ايراني بر خلاف يوز آفريقايي كه در علفزارهاي بازو ساوانها زندگي مي‌كند، در مناطق وسيعي از دشت‌هاي نيمه بياباني و بياباني كه اغلب از زيستگاههاي كوهپايه‌اي و كوهها پوشيده شده‌اند، به سر مي‌برد. يعني منطقه‌اي كه داراي گونه‌هايي مانند گوسفند وحشي، بز و آهو فراوان مي‌باشند.

رفتار :

يوز داراي زندگي اجتماعي منحصر به فرد، با ساختار جالبي مي‌باشد. مطالعات در ايران نشان داده است كه ماده‌ها به غير از مواقعي كه بچه‌ها را بزرگ مي‌كنند، به تنهايي زندگي مي‌كنند. ماده به تنهايي بچه‌ها را بزرگ مي‌كند. 18 ماه اول زندگي توله‌ها بسيار مهم مي‌باشد. توله‌ها درسهاي زيادي را ياد مي‌گيرند ، چون زنده ماندن آنها وابسته به دانستن اين است كه چگونه طعمه را صيد كنند و چگونه از ساير صيادان مانند پلنگ، گرگ و كفتار در امان بمانند. در 18 ماهگي مادر بچه‌ها را ترك مي‌كند، كه اينها بعداً گروه خواهر و برادري را تشكيل مي‌‌دهند. اين گروه ممكن است براي 6 ماه ديگر نيز با هم زندگي كنند. در حدود 2 سالگي ،اعضاي مادة گروه خواهر و برادري، گروه را ترك مي‌كنند و نرهاي جوان تا آخر زندگي با هم باقي مي‌مانند. نرها تنها زندگي كرده يا به صورت گروهي با برادرهايي كه جانور در يك بار زاييده است. بعضي از اين گروهها قلمرو تشكيل مي‌دهند تا ماده‌ها را براي جفت‌گيري پيدا كنند. قلمروها معمولاً در مناطقي كه ذخيرة غني از حيوانات شكاري و يا آب وجود دارد قرار گرفته‌اند. نزاع شديد بين گروههاي نر، كه سبب آسيب جدي يا مرگ مي‌شود، مي‌‌تواند در مواقع دفاع از قلمرو اتفاق بيفتد.

زادآوري :

بلوغ جنسي در 20 تا 23 ماهگي اتفاق مي‌افتد. فصل جفت‌گيري معمولاً در دسامبر و بعد از 3 ماه حاملگي . ماده 3 تا 4 بچه را در ماه مارس – آوريل به دنيا مي‌آورد. بچه‌ها در بدو تولد به طول 30 سانتي‌متر وزن تقريباً 300 گرم مي‌باشند كه رنگ آنها خاكستري دودي با موهاي بلند است كه mantle ناميده مي‌شود. mantle كاربردهاي فراواني دارد. مثلاً ، به نظر مي‌رسد كه به استتار بچه‌ها در علفها و بوته‌هاي مرده كمك مي‌كند. همچنين به عنوان يك نوع ابزار دفاعي تقليدي به كار مي‌رود كه سبب مي‌شود بچه‌ها شبيه رودك عسل‌خوار به نظر برسند.

رژيم غذايي :

مطالعات نشان داده‌اند كه گونه‌هاي اصلي صيد براي يوز ايراني، گوسفند وحشي Ovis orientalis ، بز Capra aegargy ،‌ جبير Gazell bennettii  و آهوي ايراني Gazella subgutturosa است. همچنين يوز، عادت به كشتن خرگوش و بعضي وقتها مارمولك دارد. مردم محلي باور دارند كه يوز به دامها و شترهاي آنها حمله مي‌كند ولي تا كنون هيچ گزارش تأييد شده‌اي بر اين مبنا بدست نيامده است.

 

معرفی زيستگاه های یوز:

1.     منطقه حفاظت شده آريز و بافق:
مرز شهر بافق در شرق استان يزد يکی از مناطق مهم محل زيست يوزپلنگ است که تقريبا وسعتی به اندازه 250000 هکتار دارد. اين منطقه تعداد زيادی گوسفند وحشی،  بز وحشی و جبير دارد. پلنگ ايرانی Panthera pardus saxicolor بزرگترين زيرگونه پلنگ در دنيا به شمار می رود نيز به تعداد زياد در اين منطقه زيست می کند. تخمين زده می شود که تقريبا 10 يوزپلنگ در منطقه زندگی می کند و به علت وسعت منطقه می شود گفت که تعداد جمعيت يوزپلنگ در منطقه بيشتر از مناطق ديگر است.

2.    پناهگاه حيات وحش دره انجير:
حدود 100 کيلومتری شمال شرق شهرستان يزد است و وسعتی به اندازه 150000 هکتار دارد. به خاطر مقررات حفاظتی ، منطقه در زمانهای اخير وضعيت بهتری پيدا کرده است و گله های جبير، ميش وحشی و بز وحشی ديده می شوند. تخمين زده می شود که منطقه محل زندگی حدودأ 7 تا 10 يوزپلنگ باشد. درآگوست و نوامبر سال 2003 دوربينها دو دفعه از ماده يوزی که به وسيله دو توله يک ساله همراهی می شد عکسبرداری کردند.

3.    پناهگاه حيات وحش نای بندان:
در 180 کيلومتری جنوب طبس در استان يزد قرار دارد که بزرگترين منطقه حفاظت شده ايران است و 5/1 ميليون هکتار وسعت دارد. نای بندان در سالهای اخير توجه زيادی جلب نموده و بيشترين جمعيت يوزپلنگ در اين منطقه وجود دارد که حداقل 15 قلاده است. تقريبا جمعيت کمی از جبير، گوسفند وحشی و بز وحشی در منطقه وجود دارد. علاوه بر اين کفتار راه راه (Hyaena hyaena) بيشترين جمعيت گوشتخواران حاضر در منطقه می باشد.

4.    پارک ملی کوير:
حدود 50 کيلومتر در جنوب شرقی پايتخت- تهران- است به وسعت 670000 هکتار. زمانی « آفريقای کوچک ايران » ناميده می شد. کوير محل زندگی اغلب گونه های کويری ايران بود. ولي بعد از انقلاب 1979 آزار انسانها گورخر را به سوی از بين رفتن سوق داد و جمعيت غزال ايرانی را به کمتر از چند دوجين کاهش داد. تخمين زده می شد که جمعيت يوزپلنگ در منطقه کمتر از 10 قلاده باشد. که غالبا در دره ها و کنار رودخانه های خشکيده به دنبال جبير و گوسفند وحشی می  گردند.

5.    پارک ملی خارتوران:
درجنوب شرقی شاهرود در استان سمنان به مساحت 4/1 ميليون هکتار قرار دارد. خارتوران دومين منطقه حفاظت شده ايران است. منطقه يکی از مناطقی است که گونه های مختلف پستانداران را در خودش جای داده و بيشترين جمعِت گورخر را در ايران و همچنين تعداد زيادی از گونه های غزال، گوسفند وحشی و بز وحشی را در خود جای داده که تأمين غذا را برای ادامه حيات يوزپلنگ ممکن می سازد. تخمين زده می شود که منطقه محل زندگی 12 تا 15 قلاده يوزپلنگ باشد و مشاهده حيوان با توله هايش نشان می دهد که جمعيت آن در حال افزايش است.

6.        منطقه حفاظت شده عباس آباد:

اين منطقه کويری با وسعتی بيش از 400000 هکتار نزديک شهر نايين قرار دارد. عباس آباد زيستگاه قوچ و ميش، کل و بز و جمعيت کوچکی از جبير می باشد. علاوه بر نمونه پوستهاي متعلق به ساليان گذشته در اين منطقه، همچنين چهار رد يوزپلنگ از مهر 1381 تا آبان 1382در منطقه مشاهده و ثبت گرديده است.

7.       پناهگاه حیات وحش میاندشت:

این پناهگاه با وسعت 85 هزار هكتار در شرق شهرستان جاجرم در استان خراسان شمالي واقع شده است. اين منطقه كه يكي از قديمي ترين مناطق 4 گانه كشور به شمار مي رود، از سال 1352 تحت حفاظت قرار داشته است. عمدترین جانوران میاندشت آهو و دركنار آن يوزپلنگ می باشد. تعداد انگشت شماری قوچ و ميش Ovis orientalis در کوه های نه چندان سخت جنوبی منطقه همچنان باقی مانده اند. گرگ Canis lupus  و کفتار Hyeana hyeana از دیگر جانوران این منطقه هستند.منطقه مياندشت با قرار داشتن در نزديکی شهرستان جاجرم و همچنين گرمه از گذشته به شدت دربرابر شکارچيان موتورسوار اين شهرستان آسيب پذير بوده و صدمات جبران ناپذيری از اين بابت بدان وارد شده است. امروزه شايد مهمترين عامل کاهش جمعيت آهو در اين منطقه را بتوان شکارچيان موتورسوار محلی دانست.

 

سرنوشت يوز آسيايي در دست ايرانيان

 

در زماني نه چندان دور، بخش عظيمي از دشتهاي غرب آسيا جولانگاه يكي از كمياب ترين گربه سانان جهان يعني يوزپلنگ آسيايي بود ولي امروزه بايد نام يوز آسيايي را در متون قديمي جستجو نمود چون درحال حاضر آنچه توانسته با نام يوزپلنگ بقاي خود را در قاره كهن حفظ نمايد يوزپلنگ آسيايي نبوده بلكه جمعيت محدودي است كه تنها ما ايرانيان را همزيستاني مناسب يافته و با نام يوزپلنگ ايراني در اكثر زيستگاه هاي بياباني شرق كشور چشم اميد خود را تنها به ساكنان اين مرز و بوم دوخته تا براي بقا ياريش دهند.

شمارش معکوس برای انقراض يوز آسيايي آغاز شده است. جمعيت يوز آسيايي در کشورمان در خطر نابودي است. اگر براي حفظ آن دست به دست يکديگر ندهيم، نسل اين جانور به زودی منقرض خواهد شد و همچون شير ايرانی و ببر مازندران برای هميشه از صحنه گيتي حذف خواهد شد.

علت اصلي وضعيت نگران کننده يوز آسيايي ناآگاهي و بي توجهي ما ايراني هاست. يوز آسيايي، ميراث طبيعي کشور ماست و نه تنها به ايرانيان بلکه به کل جهانيان تعلق دارد. وظيفه ماست که اين امانت را به نسل هاي بعد از خود برسانيم و ايران را براي يوز آسيايي به محلي امن تبديل کنيم. براي اين منظور اقدامات حفاظتي، تحقيقاتي و آموزشي وسيعي در کل زيستگاه هاي يوز توسط گروه هاي حامي محيط زيست صورت گرفته است.

خوشبختانه تلاش هاي مؤثري اخيرا براي حفظ اين جانور ارزشمند شروع شده كه نتايج قابل توجه و چشمگيري نيز به دنبال داشته است و امروزه مي توان به يقين اظهار نمود كه جمعيت يوزپلنگ ايراني در مقايسه با چند سال گذشته افزايش يافته است. در حال حاضر تمامي علاقه مندان به يوزپلنگ ايرانی بر آن شده اند روز نهم شهريور[1][1] را که سالروز نجات ماريتا است به عنوان "روز حفاظت از يوزپلنگ آسيايی" در نظر بگيرند و  يوزپلنگ ايرانی را به همه مردم جهان به عنوان سمبل و ميراث طبيعي ايرانيان معرفي کنند. در اين روز با کمک گروه هاي حامي محيط زيست، برنامه های آموزشی متعددی برای آشنا نمودن عموم مردم با اين جانور در تهران و 16 شهر و روستای کشور برگزار گرديده و خوشبختانه، به خوبی از سوی مردم مورد استقبال قرار گرفت. در تهران، دوستداران يوزپلنگ در موزه طبيعت و حيات وحش دارآباد گردهم آمده و به معرفی اين جانور به بازديدکنددگان پرداختند. در اين ميان، رسانه های گروهی نقش بسيار مهمی می توانند ايفا نمايند و با آشنا نمودن عموم مردم با اين ميراث طبيعی ايرانيان، گامی بسيار ارزشمند برای جلوگيری از انقراض اين جانور بردارند.

 

 

 

 

 

کلياتی درباره يوزپلتگ ايرانی

 

يوز (يوزپلنگ) سريعترين حيوان روی زمين بوده و عضو خانواده گربه سانان است. يوز داراي بدني كشيده و دست و پاهايي بلند است. بدن يوز زرد رنگ با خالهاي سياه و گرد و کوچک است. يوز سر كوچكی دارد و خط سياه رنگی از گوشة چشم تا گوشة لب‌ها دارد که به خط اشک موسوم است.

طول بدن يوز بالغ 112 تا 135 سانتيمتر است. ستون فقرات انعطاف  پذير، قلب و ريه های بزرگ، سوراخ‌هاي بيني فراخ و بدن  کشيده و عضلانی، اين گربه را به سريعترين دونده جهان تبديل كرده، بطوريکه مي‌تواند سرعت خود را به 100 كيلومتر در ساعت برساند.

يوز از گوسفند وحشی، جبير، آهو، بز کوهی و خرگوش تغذيه می کند. برخلاف تصور بسياري از مردم يوزپلنگ براي انسان و دام اهلی خطري ندارد و به دامهاي اهلي مانند بز و گوسفند كه سگ همراهشان باشد حمله نمي كند. همچنين يوز ها از دسته هاي شتر دوري كرده و به آن حمله نمي كنند.

يوز

پلنگ

گاهی ممکن است يوز با پلنگ اشتباه گرفته شود. خال های يوز تو پر و کوچک است. اما خال های پلنگ درشت، توخالی و مانندگل است. يوز بدن لاغر و کشيده ای دارد ولی پلنگ هيکل درشت و نسبتاً چاقی دارد. پلنگ خط اشک ندارد.

يوز ها در آسيا و در آفريقا زندگی می کنند. يوز آسيايي زماني از هندوستان تا عربستان و سوريه پراكنده بود، ولي امروزه در تمام کشورهای آسيايي از بين رفته است و تنها کمتر100 قلاده در کشور ما ايران باقي مانده است. و در ايران نيز در حال انقراض است. در حال حاضر يوز آسيايي در استان های يزد، سمنان، تهران، خراسان شمالی، اصفهان و کرمان زندگی می کند.

اطلاعات بيشتر درباره يوزپلنگ را در www.iraniancheetah.org  می توانيد دريافت کنيد.