توضیحاتی کامل درباره مسجد جامع جاجرم
نام بنا : مسجد جامع جاجرم .
قدمت : قرن ششم هجری.
شمار ثبت در فهرست آثار ملی : 1850/3
کاربری : مذهبی .
مسجد جامع جاجرم . موقعیت طبیعی اثر : شهرستان جاجرم در طول جغرافیایی 45- 23- 56 و عرض جغرافیایی 24- 37- 36 و ارتفاع 944 متر از سطح دریا و از جهت شمال با شهرستان مانه و سملقان از شرق با شهرستان اسفراین از جنوب و جنوب شرق با خراسان رضوی و از جنوب غربی با استان سمنان و از غرب با استان گلستان هم مرز است.
مسجد جامع جاجرم بنایی است در استان خراسان شمالی در شهرستان جاجرم.
کاربرد این بنا مذهبی و مصالح به کار رفته در آن شامل : خشت، آجر، گچ، و چوب می باشد. و مساحت این بنا 470 مترمربع می شود که این بنا دارای یک درب ورودی که در ضلع شمالی قرار گرفته است و سپس یک صحن مرکزی سرباز و یک گنبد خانه در روبه روی درب ورودی که محراب آن در دیوار ضلع جنوبی قرار گرفته است در این بنا دو شبستان، یکی در ضلع شرقی و یکی در ضلع غربی ساخته شده که در موازات شبستان غربی یک شبستان دیگر به نام شبستان زمستانی تعبیه شده است.
طول و عرض هر شبستان به قرار 45/3 متر در عرض و به طول 20/6 می باشد این شبستان ها با دو رواق به صحن مرکزی مرتبط می شود.
نمای بنا از داخل گچ اندود شده و بعضی قسمت ها مانند: فیلپوش ها و محراب با گچبری تزیین شده است. در داخل گنبد خانه بر سر یا روی محراب یک لوح قرار دارد و نیز سه کاشی فیروزه ای رنگ بر پیشانی مقابل ورودی بنا وجود دارد که یکی از این کاشی ها تاریخ ساخت بنا و سوره ی حمد بر آن حک شده است و نیز بر یکی از کاشی ها تصویری از یک مجمر حک شده و بر بالای این کاشی ها یک مناره یا یک گلدسته وجود دارد که بلندگوی مسجد در آن قسمت قرار دارد و قبلاٌ در آن قسمت نیز مردم اذان می گفتند. این مناره یا گلدسته راه پله ای از روی گنبد. گنبد خانه دارد که فرد مؤذن به آنجام برای انجام عمل اذان گفتن می رفته است.
مناره : پایه های این مناره از جنس چوب (ارس) و گنبد مناره از جنس خشت و چوب پوشیده شده که ارتفاع این مناره حدود 3 متر می باشد. که بر بالای گنبد یا روی پیشانی رو به روی درب ورودی تعبیه شده است.
راه پله ها : راه پله در این بنا در ضلع غربی بنا تعبیه شده که این راه در خارج از محوطه ی بنا تعبیه شده و فقط برای راه یابی به پشت بام مسجد ساخته شده که مؤذن از آنجا به بالای مناره و پشت بام می رفته است.
گنبد ها: این مسجد دارای 14 گنبد می باشد. یکی از گنبد ها نسبت به تمام گنبد ها بزرگتر است که همان گنبد خانه که در آن محراب قرار گرفته می باشد که مناره نیز بر روی قسمتی از آن قرار گرفته است.
ستون ها : این بنا ( مسجد جامع) دارای 8 ستون می باشد که هر ستون به ابعاد و شعاع 5/1×5/1 متر است و با لعاب گچ آن ها را اندود داده اند.
دیوارها: دیوارهای این بنا از جنس خشت و چینه و گل می باشد که قطر دیوار ها چیزی قریب به یک متر می باشد .
نمای کف : کف این مسجد با آجرهایی به ابعاد 5×10×20 سانتیمتر آجرفرش شده است که این آجر فرش ها فقط شامل قسمت های داخلی شبستان ها و گنبد خانه می باشد و صحن حیات آن با موزاییک فرش شده است.
طرح کلی بنا: این مسجد به صورت تک ایوانی است که در نوبه ی خود بی نظیر است و در وسط این صحن یک حوض سیمانی وجود دارد . که زمان ساخت این حوض جدید می باشد.
شباهت ها و تفاوت ها : این مسجد به طوریکه برداشت شده از نوع و مشابه مساجد تک ایوانی می باشد. اما نوع معماری و طاق ها و ستون ها به صورت و مانند مسجد فهرج و تاریخانه ی دامغان می باشد و نیز اینکه با توجه به آثار روی کاشی ها که محمد * حک شده و به گفتهی کارشناس سازمان میراث فرهنگی این مسجد همان طوری که گفته شد یعنی قبل از اسلام، یک آتشکده بوده است.
مسجد جامع جاجرم :
یکی از بناهای بسیار قدیمی و عظیم شهر جاجرم مسجد جامع است که در عین کوچکی حکایت از پیشینه ی تاریخی بسیار غنی دارد و از جمله انگشت شمار مساجد قدیمی ایران است، که از نوع یک ایوانی می باشد این مسجد که در جنوب شرقی تپه و قلعه ی قدیمی داخل شهر قرار دارد از طریق یک ورودی که از بیرون با گچ سفید به صحن مسجد راه پیدا می کند.
قبل از هر چیز یک حوض سیمانی کوچک در مرکز صحن به چشم می خورد، سه طرف صحن به فضاهای سرپوشیده ای منتهی می شود این مسجد در عین سادگی از زیبایی خاصی برخوردار است. معماری موجود در این بنا از بیرون فاقد نماسازی است و به جز سردر که با گچ اندود شده است بقیه ی دیوارها کاهگلی و از ابعاد بزرگ و رفیع برخوردار است. صحن مسجد به شکل مربع مستطیل و در جهت شمالی و جنوبی قرار گرفته و ضلع جنوبی آن به فضای سر پوشیده ی گنبد دار به شکل چهار طاقی منتهی می شود، فضای داخل چهار طاقی نماز خانه ی مسجد را تشکیل می دهد، و محراب در دیوار جنوبی تعبیه شده است که در امتداد با مقرنس کاریهای بسیار زیاد و به موازات صحن و فضای گنبد، در طرفین دو شبستان سرتاسری قرار گرفته است.
ابعاد صحن مسجد هفت نیم در پنج ونیم متر است که ضلع شرقی آن بوسیله ی دو دهنه هر کدام به عرض دو متر و هشتادو دو سانتیمتر به فضای سرتاسری منتهی می شود. ( در ضلع جنوبی صحن مسجد که مرتفع ترین اضلاع است سه عدد کاشی به رنگ لاجوردی بر پیشانی نصب شده است . (1)
مسجد دارای 6 ستون هر یک به قطر 5/1 متر است . (1)
اعتماد السلطنه در مورد این مسجد می گوید : (( مسجد جمعه جاجرم که ظاهراً با آجر و گچ و درون آن از خشت و گل و گچ ساخته شده است که قدیمی است. صحن آن چهار ذرع در چهار ذرع ولی در سه در آن صفه های نماز کنند. شبستانی هم برای زمستان پشت صفه ی مغربی دارد که گلدسته ی بالای صفه ی جنوبی که در واقع مقصوره است ساخته اند.
بالای این صفه که کتیبه ای مقصوره ای سه آجر کاشی نصب شده . در روی یک آجر سبز که دو ثلث آن شکسته نوشته شده است((توکلت علی)) در یک طرف ((علی الله )) . یک طرف فی مابین صورتی شبیه به مجمر آویخته شده با خط سیاهی است و در گوشه ی دیگر ( بر عشر معروف ) وزیر آن ( دهم محرم سنه) پایین تر از آن ( تقبل الله منه) در آجر کاشی سفید با خط جلی و برجسته لفظ ( یا احد ) نوشته شده است. در بالای آجر سبز دیگری ( لا اله الا الله محمد رسول الله ) و در زیر سوره ی فاتحه الکتاب بعد از آن سوره توحید و در زیر ( به تاریخ بیستم ماه سنه سبع و سبعین ) و بعد از سبع و سبعین کلمه ی (لایقراء ) که به ظن قریب به یقین خمسما ئه بوده است.
به نظر می رسد در یک طرف طول آجر نوشته شده است، ( ان الذین عند الله الاسلام) و در طرف دیگر ( شهدالله انه لا اله الا هو والملائکه و اولو العلم قائما بالقسط) این آجر ها را از محل دیگر به اینجا آورده و نصب کرده اند. حالا آن محل خارج یا داخل مسجد بوده ، الله اعلم.
سایر مساجد جاجرم به اسامی و اوصاف مسطور*ه در ذیل موصوم و موصوف می باشند. مسجد سر محله که جدید النباست و در جنب آن آب انباری می باشد، مسجد سر سنگ، مسجد شیخ آدم ، مسجد جدید(نو)1 ، مسجد که قریب به انطماس* است ، مسجد مدرسه که آن نیز قدیمی است و هیچ یک از این مساجد به اعتبار مسجد جمعه یا جامع نیست.
مقدسی نیز به این مسجد اشاره کرده ، و گفته است : (( جاجرم روستایی کوچک و ثروتمند است، شهری بزرگ دارد با جامعی زیبا و بارو به همهین نام خوانده می شود.))3
با توجه به اشاره ی احمد مقدسی در احسن التقاسیم در مورد مسجد جامع جاجرم مشخص می شود که این مسجد در قرن چهارم وجود داشته است زیرا مقدسی کتاب مذکور را در سال
375 . ه . ق تألیف کرده است . بنا بر این می بایست اعتماد السلطنه در خواندن قسمت افتاده و ناقص تاریخ بنای مسجد جامع دچار اشتباه شده باشد. همچنین زمانی که نگارنده از مسجد جامع بازدید به عمل آورد چند از معمرین جاجرم که مرا راهنمایی می کردند گفتند در بین سالهای 1345 و 1355 گروهی باستان شناس که به جاجرم آمده بودند در بازدید از مسجد گفته اند با توجه به شکل مسجد این محل قبل از ساختن مسجد آتشکده بوده است.
1. مسجد نو یا مسجد اما حسن مجتبی (ع) هنگام تجدید بنا مقدار قابل توجهی سکه از دیوارها کشف گردید که عوام را عقیده بر آن است که سکه های زمان امام حسن مجتبی (ع) است . در حالیکه در زمان امام حسن مجتبی (ع) سکه اسلامی ضرب نشده است و از زمان عبدالمللک مروان است که سکه برای اولین بار در اسلام ضرب شد. بنا بر این سکه های موجود در دیوار مسجد مربوط به دوران بعدی بوده است.
* انطماس : ناپدید گردیدن و پوشیده شدن و محو و پاک گردیدن خط (دهخدا- لغت نامه ، ج5ص 413)
2. اعتماد السلطنه ، محمدحسن خان : مطلع الشمس ، ص 115 ، 116
3. مقدسی ، احمد احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم ، ج 2 . چاپ اول ، ص 466 - چاپ چهاردهم ، ص 566
مرحوم حاج آقا حسینی امام جماعت وقت در همان سفر در داخل شبستان به اینجانب گفتند که این بنا در دوره ی صفوی تعمیر و تجدید شده است و علت آن را شعری که در کتیبه ای که ناخوانا است و یا احتمالاً آن کتیبه الان نیست دانست :
توفیق زحضرت واحد شد درویش علی ساعی این مسجد شد.
تاریخ طلب نموم از پیرخرد گفتا که ز((غنجه)) ه ساقط شد .
و غنجه به حروف ابجد عبارت است از: غ : 1000 ، نون: 50 ، ج: 3 که می شود 1053 که این تاریخ دوره ی صفوی را نشان می دهد .
طول و عرض مسجد از دیوار بیرونی 17×23 متر می باشد. گلدسته ی مشخص و مجزایی ندارد و چهارپایه ای چوبی و کوتاه دارد که بلندگوی مسجد در درون آن محافظت می شود و مردم به آن گلدسته می گویند.
این مسجد در حال حاظر مورد استفاده ی نمازگزاران است .