سایت شهرستان جاجرم

- نقوش صخره ای، چه به صورت نقاشی با گل احرا و مواد رنگی دیگر بر سینه صخره ها (بیكتوگراف) باشد چه به صورت نقوش حك شده بر سنگ (پتروگلیف)، در بسیاری از كشورهای جهان از جمله ایران كشف شده و بیشتر به دوره پیش از تاریخ نسبت داده می  شود. نمونه های بر جای مانده از نقوش ایجاد شده با رنگ بیشتر در مناطق خشك، درون غارها و یا پناهگاه های صخره ای كشف شده كه مجموعه بزرگی از صخره نگارها كه با روش كوبشی بر سینه صخره ها نقش بسته شده است، در نزدیكی روستای جربت در شرق شهر جاجرم از این نمونه هاست. «عمرانی» یكی از اهالی روستای جربت می گوید: روی سنگ نگاره ها كه در دل طبیعت واقع شده است، نقش هایی از حیوانات و انسان دیده می شود.وی می افزاید: بنابر نظر محققان بعضی از نقوش به دوره پیش از تاریخ باز می گردد اما هنوز به طور قطعی مشخص نیست كه این آثار مربوط به چه دوره ای است.یكی دیگر از اهالی درباره چگونگی حفاظت از این آثار تاریخی می گوید: به دلیل این كه نقوش روی تخته سنگ ها حك شده و در دل طبیعت است، امكان حفاظت آن وجود ندارد.حمیدی دهیار روستای جربت هم با بیان این كه تخته سنگ های جربت در 7 كیلومتری روستا واقع شده است، می گوید: تخته سنگ ها در دره كوهی به نام اوزن واقع و در حال حاضر رها شده است و حفاظت چندانی از آن نمی شود.یك كارشناس ارشد باستان شناسی از این سنگ نگاره ها به عنوان یكی از مجموعه های بسیار بزرگ و متنوع هنر صخره ای در شمال شرق كشور یاد می كند و می گوید: سنگ نگاره های جربت در فاصله 8 كیلومتری شرق روستای جربت از توابع شهرستان جاجرم واقع شده است.«علی وحدتی» می افزاید: سنگ نگاره ها در منطقه كوهستانی غرب دشت جاجرم با ارتفاع هزار و 320 متر از سطح دریا واقع شده است كه محیطی نیمه بیابانی و استپی دارد.به گفته وی، پناهگاه حیات وحش و منطقه حفاظت شده میان دشت كه در فاصله كمی در جنوب جربت واقع شده است، یكی از مهم ترین زیستگاه های جانوران استپی از جمله یوزپلنگ آسیایی به شمار می رود.وی با بیان این كه مجموعه سنگ نگار ه ها به «سنگ نوشته» معروف است، می افزاید: این مجموعه در یك دره بسته و باریك در جبهه شمال كوه اوزون قرار گرفته است و در میانه دره، مسیل سیلاب بزرگی وجود دارد كه آب حاصل از بارش در دامنه های كوه های اطراف را به سمت دشت جاجرم سرازیر می كند و به كال شور می رساند.«وحدتی» بیان می كند: در یك سوی دره یاد شده نیز یك رشته برجستگی صخره ای وجود دارد كه به دلیل جنس صخره ها و نوع فرسایش به مرور قطعات بزرگی از آن به شكل تخته سنگ های بزرگ و كوچك از بدنه اصلی جدا شده و به پای دامنه غلتیده است.وی با اشاره به تعداد زیادی از تخته سنگ هایی كه در شیب دامنه فرو ریخته و بر اثر عوامل جوی به رنگ سیاه درآمده است، بیان می كند: تغییر رنگ تخته سنگ ها به دلیل عوامل جوی، بوم مناسبی را برای نقش اندازی فراهم كرده است و از همین رو از دوره پیش از تاریخ تا دوره معاصر به طور مداوم نقوش مختلف یكی روی دیگری بر این تخته سنگ ها نقش بسته شده است.وی اضافه می  كند: تمام این نقوش به شیوه كوبشی با ضربه سنگ یا یك وسیله فلزی نوك تیز روی صخره ها نقش بسته شده است.وی تصاویر منقوش روی تخته سنگ ها را شامل انواع حیوانات وحشی می داند و می گوید: نقش كل یا بز كوهی با شاخ های بلند و منحنی، گوزن، پلنگ و مار روی سنگ ها دیده می شود.«وحدتی» ادامه می دهد: هم  چنین تصاویری از صحنه شكار، نقش سگ، شتر، گاو و برخی حیوانات اهلی دیگر نیز در این مجموعه وجود دارد.به گفته وی، نقوش هندسی و علایم نمادین، ابزارهای جنگی، كتیبه هایی به خط و زبان عربی و فارسی و جالب تر از همه نقش دست انسان نیز در بین نقوش دیده می شود.وی با بیان این كه تاریخ گذاری و تفسیر این مجموعه و نمونه  های مشابه در سایر نقاط ایران و جهان همواره به صورت مشکلی پیش روی پژوهشگران باستان شناسی و مردم شناسی مطرح است، می افزاید: بیشتر پژوهشگران نقوش صخره ای مشابه در نقاط دیگر ایران و جهان را مجموعه ای از نقوش آیینی و مرتبط با باورهای دینی مردمان باستان دانسته اند و معتقدند مفاهیم آیینی و باورهای اعتقادی مردم پیش از تاریخ در آن ها نهفته است.این باستان شناس خاطرنشان می كند: برخی عقیده دارند نقوش حك شده روی تخت سنگ ها، استعاره ای از نیروهای طبیعت است و عده ای دیگر نیز معتقد هستند این نقوش را چوپانان محل برای سرگرمی و از سر تفنن نقش كرده اند به اصطلاح آن ها را «نقوش چوپانی» نامیده اند.«وحدتی» معتقد است: به نظر می رسد در نگاره های جربت هر دو تعبیر صدق می كند یعنی قدیمی ترین نقوش كه مربوط به مرحله پیش از تاریخ است با اهداف آیینی و در ارتباط با باورهای مذهبی ساكنان منطقه شكل گرفته است ولی نمونه هایی هم وجود دارد كه مربوط به دوره های جدیدتر است و به جرات می توان گفت به دست چوپان محلی و فقط برای سرگرمی و گذران وقت، گاهی به تقلید از نقوش قدیمی تر و روی آن ها یا در كنارشان نقش بسته است.وی عنوان می كند: توجه به شمایل نگاری نقوش صخره ای جربت نیز وجود چند سبك هنری كاملا متفاوت را در كنار هم نشان می دهد.وی می افزاید: برخی نقوش كاملا طبیعت گراست كه به دلایل گونه شناختی و نیز میزان رسوب گرفتگی به احتمال زیاد به دوره پیش از تاریخ تعلق دارد.وی خاطرنشان می كند: با توجه به كشف یك محوطه استقراری مربوط به عصر مفرغ در فاصله 2 كیلومتری شرق سنگ نگاره ها، شاید بتوان نقوش یاد شده را به ساكنان این محوطه نسبت داد.وی معتقد است: باتوجه به غنای اكولوژیكی و متنوع حیات وحش در منطقه كه امروزه نیز از پناهگاه های ارزشمند حیات وحش ایران به شمار می رود احتمالا ساكنان محوطه یاد شده و محوطه های هم جوار در دوره پیش از تاریخ محل كنونی سنگ نگاره ها را به عنوان شكارگاه مورد استفاده قرار می دادند ودر همان زمان نخستین نقوش را بر سینه صخره های جربت نقش كرده اند.«وحدتی» می افزاید: شواهد موجود نشان می دهد ایجاد نقوش روی صخره های جربت هنوز هم كم و بیش به دست چوپانان محل ادامه دارد و این پویایی بارزترین ویژگی هنرهای صخره ای است.معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی هم می گوید: این مجموعه ارزشمند از نقوش صخره ای در سال 87 در فهرست آثار ملی كشور به ثبت رسید.«علیرضا نجفی» درباره چگونگی حفاظت سنگ نوشته های جربت بیان می كند: حفاظت فیزیكی از این سنگ نوشته ها توسط یگان حفاظت سازمان میراث فرهنگی انجام می شود و در این راستا تابلوهای معرفی اثر و هشدار دهنده نصب شده است.وی ادامه می دهد: عملیات حفاظتی و مرمتی در این محل نیاز به مطالعات دقیق تر دارد اما با توجه به كمبود اعتبارات این امر تاكنون محقق نشده است.وی اضافه می كند: در صورت تخصیص اعتبار مورد نیاز، آسیب هایی كه ممكن است به این اثر خدشه وارد كند، مورد بررسی قرار خواهد گرفت.