سایت شهرستان جاجرم

حسینیه جاجرمی ها از جمله بناهای تاریخی خراسان شمالی است که در اواخر دوران قاجار در بجنورد ساخته شده است. در گذشته این بنا برای عزاداری شب های محرم مورد استفاده مردم بجنورد و به ویژه جاجرمی ها قرار می گرفت، اما در سال های اخیر به دلیل فرسوده شدن کاربرد چندانی ندارد و به دلیل خطرات احتمالی اجازه بازدید از آن به علاقه مندان داده نمی شود. در سال های گذشته تعدادی از بناهای تاریخی استان از جمله حسینیه جاجرمی ها مورد توجه معاونت میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی قرار گرفت و قسمت هایی از این بنا مرمت شد اما هنوز هم به دلیل تکمیل نشدن بازسازی، کاربری ندارد. این بنا از حیث تاریخی و مذهبی جایگاه والایی دارد و به همین دلیل نیازمند مرمت و بازسازی است.یک کارشناس ارشد معماری در خصوص معماری این بنا می گوید: معماری این بنا متعلق به دوران قاجار است که به احتمال قوی تکمیل و تجهیز آن تا اوایل حکومت پهلوی اول ادامه داشته است.«قلی پور» می افزاید: حسینیه جاجرمی ها در ابتدا محل سکونت مالک آن بوده و بعد وقف حسینیه شده است.وی خاطر نشان می کند: این بنا در ضلع شمال و جنوب از 2 طبقه و در ضلع شرق و غرب از یک طبقه تشکیل شده است. با مقایسه دو طبقه می توان به این نتیجه رسید که طبقه همکف قدیمی تر از طبقه فوقانی بوده است و تناسب بیشتری با کاربری مسکونی دارد اما طبقه فوقانی که از نظر سازه ای نیز منطبق بر طبقه همکف نیست، تناسب بیشتری به کاربری عمومی نظیر حسینیه دارد.وی می گوید: معماری حسینیه جاجرمی ها از نوع حیاط مرکزی است که به طور معمول در اقلیم این منطقه کمتر یافت می شود و از گونه معماری درون گراست. وی پوشش های به کار رفته در این بنا را از 2 نوع تخت و طاقی بیان می کند و می افزاید: در طبقه همکف بیشتر از پوششی موسوم به قمی پوش استفاده شده است.«قلی پور» تصریح می کند: این نوع طاق با وجود خیز بسیار کم به نسبت، مقاومت خوبی در برابر نیروهای عمودی از خود نشان می دهد و نحوه آجر چینی هم که در واقع ترکیبی از رومی و صدفی است این خصیصه را تشدید می کند.وی ادامه می دهد: نوع دیگر پوشش استفاده شده در این طبقه طاق آهنگ یا گهواره ای است. در بنای حسینیه این طاق در امتداد دو نوع منحنی قوس داده ایجاد شده است. پوشش فضاهای طبقه فوقانی نیز از نوع تخت و با استفاده از تیر پوش چوبی است که دهانه هایی تا حدود 4 متر را پوشانده است.وی وضعیت اتاق ها را این چنین بیان می کند: در طبقه اول تعداد اتاق ها 3 عدد در هر طرف بوده که اتاق وسط از همه بزرگ تر و نیز توسط درهایی به هم مرتبط است. البته هم اکنون این فضاها دستخوش تغییرات زیادی شده است هم چنین در تمام این اتاق ها از طاق نما استفاده شده است.وی قدمت در و پنجره های باقی مانده از بنا را با خود بنا برابر می داند می افزاید: طاق های استفاده شده در بنا به طور کلی از 3 نوع هلالی ساده، کلیل و قوس تیزه دار است و گچ بری هایی را در قالب اشعار در ایوان بنا وجود دارد، همگی جدید و توسط اداره اوقاف نصب شده است و قدمتی ندارد.وی نورگیری اتاق هایی را که در گوشه ها قرار گرفته اند بسیار ضعیف عنوان می کند و می گوید: نورگیری سایر فضاهای طبقه هم کف از طریق پنجره های رو به حیاط است.«قلی پور» ادامه می دهد: لوح سنگی که وقف نامه روی آن حک شده است در اتاق وسطی طبقه اول قرار دارد که در این اتاق بر روی دیوار گچ بری های زیبایی به چشم می خورد.یک کارشناس ارشد تاریخ می گوید: این بنا در سال 1325 هجری قمری که برابر با دوران حکومت قاجار و اوایل حکومت پهلوی اول است ساخته شده است.«رضا احمدی» خاطر نشان می کند: براساس آن چه بر کتیبه موجود در بنا نوشته شده است سال ساخت اولیه بنا مقدم تر از تاریخ ذکر شده در کتیبه سنگی و وقف بنا است زیرا واقف در ابتدا این بنا را به عنوان منزل مسکونی ساخته و سال ها بعد آن را وقف حسینیه کرده است.وی این بنا را در 2 طبقه و با تعدادی اتاق در هر طبقه توصیف می کند و می گوید: اتاق های متعددی که در طبقه اول وجود دارد در گذشته بیشتر به عنوان انبار از آن استفاده می شده است.«احمدی» تصریح می کند: این بنا در گذشته در ضلع شرق و غرب نیز مانند ضلع شمال و جنوب از دو طبقه تشکیل شده بود اما به علت تخریب در حال حاضر به شکل یک طبقه است.وی با بیان این که این بنا توسط حاج علی اکبر جاجرمی ساخته شده است اظهار می دارد: هر ساله مراسم عزاداری شب های عاشورا در این مکان برگزار می شود.کارشناس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان هم می گوید: این بنا در سال 1325 هجری قمری توسط استاد غلامرضا بنایزدی ساخته شده است و از بناهای متعلق به اواخر دوران قاجار است.«حاج محمدی» در خصوص مالکیت این بنا می گوید: صاحب این بنا «حاج علی اکبر جاجرمی» بوده و این بنا را وقف اولاد کرده است. در سال 1382 با شرایطی برای حفظ و احیای آن در اختیار سازمان میراث فرهنگی قرار داده شده است و هر سال در شب های محرم در این محل مراسم عزاداری برگزار می کنند و به خاطر این مراسم مورد توجه خاص اهالی بجنورد به ویژه جاجرمی های مقیم این شهر قرار دارد.وی می گوید: بنای حسینیه جاجرمی ها ابتدا به شکل مسکونی مورد استفاده قرار گرفته است.«حاج محمدی» وجود کتیبه ای با این مضمون را تأییدی بر موارد فوق می داند و می افزاید: این کتیبه هم اینک بر فراز تاقچه یکی از اتاق های طبقه فوقانی ضلع شرقی قرار دارد که بر آن تاریخ 1325 هجری قمری ثبت شده است. البته به احتمال زیاد تاریخ ساخت اثر حداقل دو یا سه دهه پیش از این تاریخ است، چرا که به گفته نوادگان مالک، این بنا ابتدا کاربری مسکونی داشته که بعد از آن وقف حسینیه شده است.وی در خصوص بنای حسینیه می گوید: این بنا به شکل قرینه و در دو ضلع شمالی و جنوبی در دو طبقه ساخته شده است که ضلع شمالی آن به علت قدمت زیاد و شرایط اقلیمی نامساعد و وجود مسیر قنات در نزدیکی آن به مرور زمان نشست کرده و تخریب شده است، به همین علت این ضلع یک طبقه است.این کارشناس سازمان میراث فرهنگی استان، سقف بنا در طبقه همکف را از نوع طاق ضربی می داند و می گوید: جنس این طاق ها از آجر است و وزن کل بنای طبقه اول را تحمل می کند و شیوه به کارگیری آجرها در سقف به طور زیگزاگی است.وی می افزاید: ابتدای ورودی هشتی بسیار زیبایی وجود دارد که از داخل این هشتی پله هایی به طبقه فوقانی راه دارد، بعد از گذشتن از هشتی وارد حیاط می شوید که دور تا دور آن اتاق ها قرار دارد. پلان بنا نیز به شکل مربع و مستطیل و دارای یک ورودی از ضلع شمالی است.«حاج محمدی» در مورد وضعیت قرارگیری اتاق های این بنا نیز می گوید: حسینیه دارای اتاق های متعددی است که اغلب این اتاق ها به یکدیگر راه دارد و جنس درب ها و پنجره های آن از چوب است که از اتاق های طبقه اول بیشتر به عنوان انبار استفاده می شده است. سقف طبقه اول با تیرهایی از چوب پوشیده شده است و از ستون های چوبی نیز استفاده کرده اند که این ستون ها ایوان طبقه اول را برپا داشته است.وی ادامه می دهد: ورودی هایی که هدایت کنند به سمت طبقه اول و دارای مقرنس کاری زیبایی است، این مقرنس کاری ها با گذشت زمان هنوز سالم مانده است.وی هم چنین در مورد نمای داخلی این بنا می گوید: در داخل ایوان بالای درهای ورودی اشعار و عبارات زیبایی با خط نستعلیق، بر روی گچ حکاکی شده است.وی با بیان این که در داخل یکی از اتاق ها در طبقه اول بر روی لوح سنگی وقف نامه ای حک شده است اظهار می دارد: این وقف نامه در گذشته در ضلع شمالی که اکنون تخریب شده است بوده و حاج حبیب ا... جاجرمی به علت تخریب آن جای آن را عوض کرده و در ضلع جنوبی قرار داده است.«حاج محمدی» تعداد پله ها را در این بنا 10 عدد عنوان می کند و می افزاید: در ضلع شرقی و غربی بنا پله ها به طور قرینه قرار گرفته است که عرض پله ها 30 سانتی متر و ارتفاع آن ها 20 سانتی متر و طول آن ها 130 سانتی متر است.وی بیان می کند: عرض ایوان در طبقه اول 30/2 الی 27/2 متر است که در آن 4 ستون کامل و دو نیم ستون وجود دارد. این ستون ها از جنس چوب و روی آن ها با گچ پوشیده شده است.وی اضافه می کند: در گذشته 4 فرش دستباف در اضلاع 5/2 در 17 متر اتاق ها را می پوشاند.این کارشناس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در مورد قسمت های از بین رفته بنا می گوید: طبق گفته اهالی ساکن و هم چنین متولی بنا حسینیه در گذشته در ضلع غربی و جنوبی درست همانند ضلع شرقی و شمالی بوده و دارای ایوانی با چهار ستون و نیز یک فضای هفت دری و دو فضای پیرامون آن بوده است.«حاج محمدی» تصریح می کند: البته فضای ضلع شرقی به دلیل مسدود شدن چهار ورودی، 3 در بیشتر ندارد.وی اضافه می کند: علاوه بر گفته متولیان بنا شواهدی در دست است که حاکی از انطباق نقشه طبقه فوقانی ضلع غربی با ضلع شرقی بناست. از جمله این شواهد جای ستون ها و جرزهای طبقه فوقانی ضلع شرقی است که در جریان تعمیر توسط کارشناسان سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به دست آمده است.معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی در خصوص تاریخ ثبت این بنا می گوید: حسینیه جاجرمی ها هفدهم مرداد ماه 83 به شماره 11051 به ثبت رسیده است.«علیرضا نجفی» با بیان این مطلب که بنای حسینیه در ابتدا مسکونی و بعد وقف شده است می افزاید: براساس توافق نامه ای که با متولی بنا امضا شد این بنا در اختیار سازمان میراث فرهنگی قرار گرفت.وی خاطر نشان می کند: مرمت حسینیه جاجرمی ها در برنامه آینده این سازمان قرار داده شده است که بعد از اتمام مرمت، این بنا به عنوان موزه محرم و شهدا مورد استفاده قرار خواهد گرفت.«نجفی» در خصوص مرمت این بنا اضافه می کند: قسمت هایی از بنا در سال های گذشته مرمت شد و در حال حاضر نیز طرح مستند سازی و مرمت توسط مشاوره انجام گرفته است.وی تصریح می کند: حریم بنای حسینیه جاجرمی ها تعیین و در طرح تفصیلی شهر بجنورد لحاظ شده است اما به علت نبود اعتبار لازم در حال حاضر مرمت آن متوقف شده است.وی ادامه می دهد: به دلیل این که اعتبار تخصیص داده شده به مرمت آثار تاریخی استان برای تمام بناهای سطح شهر هزینه می شود، بخش اندکی از این اعتبار به مرمت حسینیه جاجرمی ها اختصاص می یابد.وی می گوید: اعتباری بیش از 2 میلیارد ریال از سازمان مرکزی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری برای مرمت آثار تاریخی استان در خواست شده است که با تخصیص این اعتبار مرمت این بنا طی 2 سال آینده به اتمام خواهد رسید.وی خاطر نشان می کند: به دلیل خطراتی که ممکن است برای بازدید کنندگان در این محل به دلیل فرسوده بودن بنا ایجاد شود، در حال حاضر اجازه بازدید از آن داده نمی شود و کاربری ندارد.«نجفی» در خصوص معرفی بنا در استان و کشور می گوید: آثار تاریخی بعد از ثبت از طریق تهیه و چاپ بروشورها و پوسترها، هم چنین نصب تابلو براساس اولویت معرفی می شود.وی می افزاید: پوسترها و بروشورهای آثار تاریخی شاخص در سطح ملی و کشور پخش می شود.